PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W WARCE

Stres jest naturalnym elementem życia każdego człowieka. Dotyczy również dzieci, choć sposób, w jaki go przeżywają i komunikują, może znacząco różnić się od sposobu funkcjonowania osób dorosłych.

Czym jest stres szkolny?

Stres szkolny można rozumieć jako reakcję dziecka na sytuacje związane ze szkołą, które postrzega ono jako trudne i przekraczające jego aktualne możliwości poradzenia sobie. Zgodnie z koncepcją stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman nie sama sytuacja jest źródłem stresu, ale przede wszystkim sposób, w jaki dziecko ją ocenia. To, co dla jednego ucznia będzie wyzwaniem możliwym do pokonania, dla innego może stać się doświadczeniem przeciążającym.

Dziecko nie zawsze potrafi powiedzieć: „Jestem przeciążony” albo „Ta sytuacja mnie stresuje”. Często komunikuje swoje emocje poprzez zachowanie, reakcje fizyczne lub zmianę sposobu funkcjonowania. Dlatego rolą dorosłych jest uważna obserwacja i próba zrozumienia, co kryje się za określonym zachowaniem.

 

Młodszy wiek szkolny – szczególny okres rozwojowy

Młodszy wiek szkolny, obejmujący zazwyczaj dzieci w wieku około 7-10 lat, jest okresem intensywnych zmian. Dziecko przechodzi od stosunkowo swobodnej aktywności charakterystycznej dla wcześniejszego etapu rozwoju do świata bardziej uporządkowanego, w którym obowiązują określone zasady, wymagania i oczekiwania.

Rozpoczęcie nauki w klasie pierwszej jest dla dziecka ważnym wydarzeniem rozwojowym. Musi ono odnaleźć się w nowym środowisku, nauczyć się funkcjonowania według szkolnych reguł, podejmować obowiązki, koncentrować uwagę na zadaniach i stopniowo stawać się bardziej samodzielne. Jednocześnie rozwija nowe relacje rówieśnicze i uczy się funkcjonowania w grupie.

Dla części dzieci zmiana ta przebiega stosunkowo łatwo. Dla innych może oznaczać znaczne obciążenie, szczególnie gdy wymagania szkoły, rodziny lub otoczenia są większe niż aktualne możliwości dziecka.

 

Co może być źródłem stresu?

Źródła stresu szkolnego są bardzo zróżnicowane. Mogą być związane zarówno z nauką, jak i z relacjami społecznymi czy organizacją życia szkolnego.

Nie należy przy tym zakładać, że określona sytuacja zawsze będzie stresująca. To samo wydarzenie może wywołać zupełnie różne reakcje u różnych dzieci. Znaczenie mają m.in. temperament, wcześniejsze doświadczenia, poczucie własnej wartości, relacje z dorosłymi, kompetencje społeczne oraz przekonanie dziecka o własnej skuteczności.

 

„Dziecięcy język stresu” - jak dziecko pokazuje, że sobie nie radzi?

Dzieci często nie potrafią jeszcze wprost nazwać swoich przeżyć. Ich stres może być widoczny przede wszystkim w zachowaniu i reakcjach organizmu.

Sygnałami przeciążenia mogą być między innymi:

Objawy emocjonalne: płaczliwość, rozdrażnienie; lęk i niepokój; zwiększona wrażliwość na krytykę; wybuchy złości; obniżony nastrój.

Objawy poznawcze: trudności z koncentracją; problemy z zapamiętywaniem; „pustka w głowie” podczas odpowiedzi; trudności w organizowaniu pracy; częstsze popełnianie błędów; spadek motywacji do nauki.

Objawy fizyczne: bóle brzucha lub głowy; nudności; zmęczenie; problemy ze snem; napięcie mięśniowe; przyspieszone bicie serca; dolegliwości pojawiające się szczególnie przed szkołą lub sprawdzianem.

Objawy behawioralne: unikanie szkoły lub określonych zajęć; odkładanie nauki; wycofanie z kontaktów z rówieśnikami; impulsywność; nadmierne dążenie do perfekcji.

Warto pamiętać, że pojedynczy objaw nie musi oznaczać silnego stresu. Szczególnie istotne są nagłe zmiany w zachowaniu dziecka, ich powtarzalność oraz związek z określonymi sytuacjami szkolnymi.

 

Różne oblicza stresu szkolnego

Stres szkolny może przyjmować różne formy. Możemy mieć do czynienia ze stresem sytuacyjnym, pojawiającym się nagle w konkretnej sytuacji, np. podczas odpowiedzi przed klasą, oddawania sprawdzianu czy otrzymania oceny.

Inną formą jest stres przewidywalny, który pojawia się jeszcze przed wydarzeniem. Dziecko może martwić się nadchodzącym sprawdzianem, trudnym zadaniem albo spodziewaną rozmową z nauczycielem. Samo wyobrażanie sobie trudnej sytuacji może powodować napięcie.

Najbardziej obciążający jest stres chroniczny, czyli długotrwałe poczucie przeciążenia. Dziecko może mieć wrażenie, że wymagania szkolne nieustannie przekraczają jego możliwości i że nie ma skutecznego sposobu, aby poprawić swoją sytuację. Wówczas stres przestaje być krótkotrwałą reakcją na konkretne wydarzenie, a staje się stałym elementem codziennego funkcjonowania.

U niektórych dzieci napięcie może pojawiać się już pod koniec weekendu - sama myśl o poniedziałku i powrocie do szkoły wywołuje niepokój, dolegliwości fizyczne lub rozdrażnienie.

 

Monika Krawczyk – psycholog

 

Bibliografia

1. Curyło-Sikora P., Kształtowanie odporności psychicznej dzieci i młodzieży w obliczu tendencji współczesności stanowiących czynniki ryzyka dla zdrowia psychospołecznego, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2022, nr 6.

2. Fedyn B., Gembalczyk I., Stres w życiu młodszych uczniów. Aspekty zdrowotne i pedagogiczne, [w:] A. Borzęcka, A. Twaróg-Kanus (red.), Nauczyciel – dziecko. Spotkania w przestrzeni edukacyjnej, Wydawnictwo Libron, Kraków 2018.

3. Kalinowska D., Stres dziecka, czyli jak pomóc w trudnych sytuacjach, Świat Książki, Warszawa 2014.

4. Korczyński S., Źródła uczniowskiego stresu i sposoby sprawowania nad nim kontroli, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2013, nr 1.

5. Michalik-Surówka J., Stres ucznia i nauczyciela w odpowiedzi na współczesne zagrożenia cywilizacyjne.

6. Schulte-Markwort M., Wypalone dzieci. O presji osiągnięć i pogoni za sukcesem, Wydawnictwo Dobra Literatura, Warszawa 2017.