PORADNIA PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA W WARCE

Jak odróżnić zachowanie od trudności SI

Współczesne dzieci dorastają w świecie pełnym bodźców. Hałas, intensywne światło, szybkie tempo dnia, nadmiar zajęć dodatkowych i ekranów sprawiają, że układ nerwowy dziecka jest niemal nieustannie stymulowany. W takich warunkach coraz częściej pojawia się pytanie: czy trudne zachowanie dziecka to kwestia braku zasad i wychowania, czy raczej efekt przebodźcowania i trudności z integracją sensoryczną (SI)?

Czym jest integracja sensoryczna?
Integracja sensoryczna to proces, w którym mózg odbiera, porządkuje i interpretuje bodźce płynące z ciała i otoczenia – dźwięki, obrazy, dotyk, ruch, równowagę czy czucie głębokie. Gdy proces ten przebiega prawidłowo, dziecko potrafi adekwatnie reagować na sytuacje dnia codziennego. Jeśli jednak układ nerwowy nie radzi sobie z nadmiarem lub niedoborem bodźców, reakcje dziecka mogą być nieadekwatne, gwałtowne lub pozornie „niegrzeczne”.

Przebodźcowanie – co się wtedy dzieje?
Dziecko przebodźcowane funkcjonuje w stanie ciągłego napięcia. Jego układ nerwowy jest przeciążony i nie potrafi się samoregulować. W efekcie mogą pojawić się wybuchy złości, płacz, impulsywność, trudności z koncentracją, a także zachowania agresywne lub wycofanie. Warto pamiętać, że nie są to zachowania intencjonalne – dziecko nie „chce” być trudne, ono po prostu nie daje sobie rady.

Niegrzeczność a trudności sensoryczne – kluczowe różnice.
Zachowania wynikające z trudności SI często są:

·         sytuacyjne (pojawiają się w określonych warunkach, np. w hałasie, tłumie, przy zmianach),

·         powtarzalne,

·         nieadekwatnie silne do bodźca,

·         trudne do opanowania mimo konsekwencji i kar.

Z kolei zachowanie wynikające z braku granic częściej ustępuje po jasnym komunikacie, konsekwencji lub przypomnieniu zasad. Dziecko z trudnościami SI nawet przy dobrej woli może nie być w stanie „zachować się lepiej”, bo jego reakcją rządzi przeciążony układ nerwowy.

Jak wspierać dziecko przebodźcowane?
Podstawą jest uważna obserwacja i empatia. Zamiast ocen i kar warto:

·         ograniczyć nadmiar bodźców (hałas, światło, ekrany),

·         zadbać o przewidywalność i rutynę,

·         wprowadzić przerwy sensoryczne (ruch, docisk, spokojne aktywności),

·         dać dziecku przestrzeń na wyciszenie,

·         skonsultować się z terapeutą integracji sensorycznej.

Świadome wsparcie pozwala dziecku stopniowo uczyć się regulacji emocji i reakcji, a dorosłym lepiej rozumieć źródło trudnych zachowań.

Zamiast etykiety – zrozumienie
Rozróżnienie między niegrzecznością a przebodźcowaniem zmienia perspektywę. Gdy spojrzymy na dziecko przez pryzmat jego możliwości neurologicznych, łatwiej nam towarzyszyć mu w rozwoju. Bo za każdym trudnym zachowaniem kryje się potrzeba – czasem ciszy, czasem ruchu, a czasem po prostu zrozumienia.

mgr Magdalena Włodarczyk- pedagog/pedagog specjalny/terapeuta SI.

Na Podstawie

C.S Kranowitz „Nie- zgrane dziecko”.

Angie Voss „Zrozumieć sygnały sensoryczne dziecka”    

Czym jest stres szkolny?

Stres szkolny to stan napięcia psychicznego i emocjonalnego, który pojawia się u dziecka
w związku z wymaganiami, oczekiwaniami i sytuacjami doświadczanymi w środowisku szkolnym. Może być on wynikiem presji ocen, nadmiaru obowiązków, trudności w nauce, relacji rówieśniczych, kontaktów z nauczycielami, czy obaw przed porażką. U dzieci stres szkolny często objawia się nie tylko na poziomie emocjonalnym (lęk, smutek, drażliwość), ale także poznawczo-behawioralnym (spadek motywacji, wycofanie, trudności z koncentracją) oraz somatycznym (bóle brzucha, głowy, problemy ze snem).

Specyfika stresu szkolnego u dzieci.

Sytuacja dziecka doświadczającego stresu jest trudniejsza niż sytuacja osoby dorosłej, ponieważ sposoby radzenia sobie ze stresem są ściśle związane z etapem rozwoju. Dzieci, zwłaszcza w wieku wczesnoszkolnym, nie dysponują jeszcze bogatym repertuarem strategii radzenia sobie z napięciem. Często nie potrafią nazwać swoich emocji ani zrozumieć przyczyn własnych reakcji. Dlatego tak istotna jest rola rodziców, którzy pomagają dziecku zrozumieć sytuację, regulować emocje i budować odporność psychiczną.

Rola rodziców jako facylitatorów radzenia sobie ze stresem.

Rodzice są kluczowymi facylitatorami łagodzenia sytuacji stresowych doświadczanych przez dziecko. To oni poprzez codzienne postawy wychowawcze, sposób komunikacji i reagowania na trudności kształtują u dziecka poczucie bezpieczeństwa oraz przekonanie o własnej skuteczności. Rodzic ma realny wpływ na to, czy dziecko będzie uzależniało swoją samoocenę wyłącznie od wyników szkolnych, jaką atmosferę wokół szkoły stworzy w domu oraz czy
w sytuacjach trudnych dziecko otrzyma adekwatne wsparcie.

Współczesne badania wskazują jednak na niepokojące zmiany w funkcjonowaniu rodziny. Pogarszająca się kondycja relacji rodzinnych, brak czasu na rozmowę i wspólne spędzanie czasu oraz obniżanie się kompetencji wychowawczych rodziców sprawiają, że dzieci coraz rzadziej uczą się w domu, jak radzić sobie z wyzwaniami rozwojowymi i stresem.

Znaczenie obserwacji i wczesnej reakcji.

Punktem wyjścia do łagodzenia stresu szkolnego jest uważna obserwacja dziecka. Zmiany

w zachowaniu, nastroju czy funkcjonowaniu fizycznym w porównaniu do wcześniejszego okresu mogą być sygnałem trudności. Dziecko może stać się bardziej wycofane, niepewne siebie, rezygnować z ulubionych aktywności lub przejawiać obniżony nastrój.

Wczesne rozpoznanie trudności szkolnych pozwala na szybką reakcję i zapobieganie nasileniu się stresu. Kolejnym krokiem jest wspólne poszukiwanie przyczyn problemu oraz dostarczanie dziecku wzorców konstruktywnego radzenia sobie z trudnościami. Kluczowe znaczenie ma tutaj zainteresowanie rodziców sprawami szkolnymi – nie tylko w kontekście kontroli obowiązków, ale przede wszystkim w perspektywie realnej pomocy i wsparcia.

Rozmowa, akceptacja i budowanie poczucia własnej wartości.

Wiele dzieci doświadcza negatywnych przekonań na temat własnych możliwości
i skuteczności. Rolą wspierającego dorosłego jest przypominanie dziecku sytuacji, w których poradziło sobie z trudnościami, odniosło sukces lub wykazało się wytrwałością. Okazywanie bezwarunkowej miłości i akceptacji sprzyja budowaniu zaufania oraz zachęca dziecko do werbalizacji własnych przeżyć, emocji i obaw.

Istotne jest, aby rodzice unikali pochopnych ocen, porównań z rówieśnikami, czy bagatelizowania problemów. Odwoływanie się do własnych doświadczeń szkolnych może być pomocne, o ile nie prowadzi do umniejszania przeżyć dziecka, lecz służy normalizacji emocji
i pokazaniu, że trudności są naturalną częścią procesu uczenia się.

Rytm dnia i znaczenie codziennych nawyków.

Oprócz rozmowy ważnym elementem wspierania dziecka jest dbanie o odpowiedni rytm dnia. Regularność posiłków, snu, czasu na naukę, odpoczynek i zabawę sprzyja poczuciu stabilności i przewidywalności. Dziecko potrzebuje również przestrzeni na rozwijanie zainteresowań i pasji, które wzmacniają jego zasoby psychiczne.

Badania oraz doświadczenie praktyczne pokazują, że aktywność fizyczna – szczególnie na świeżym powietrzu – ma istotne znaczenie w redukcji napięcia. Jazda na rowerze, spacery, zabawy ruchowe, czy gra w piłkę pomagają dziecku regulować emocje i budować wewnętrzną równowagę, która sprzyja lepszemu radzeniu sobie ze stresem szkolnym.

Formy wsparcia udzielanego przez rodziców.

Rodzice mogą wspierać dzieci na wiele sposobów. Wsparcie emocjonalne polega na okazywaniu troski, empatii, uspokajaniu, dawaniu nadziei i wzmacnianiu poczucia własnej wartości. Wsparcie informacyjne opiera się na rozmowie, wymianie informacji, dzieleniu się doświadczeniami oraz pomaganiu dziecku zrozumieć istotę problemu. Z kolei wsparcie instrumentalne dotyczy wskazywania konkretnych sposobów działania w trudnej sytuacji. Wsparcie może mieć także charakter materialny lub rzeczowy.

Istotnym elementem jest również zachęcanie dziecka do czasowego dystansowania się od problemu i trudnych emocji poprzez aktywności sprawiające przyjemność, takie jak zabawa, czytanie książek, wspólne wyjścia czy oglądanie filmu. Takie działania pozwalają obniżyć poziom napięcia i odzyskać równowagę emocjonalną.

Wnioski z badań i znaczenie wsparcia po pandemii.

Badania przeprowadzone wśród uczniów klas I–III po powrocie do nauki stacjonarnej po pandemii COVID-19 pokazują, że dzieci najczęściej otrzymują wsparcie emocjonalne od rodziców, głównie w formie pocieszenia i rozmowy o sprawach ważnych. Wykazano istotny związek pomiędzy otrzymywanym wsparciem a jakością życia dzieci w obszarze funkcjonowania psychicznego, rodzinnego, społecznego i szkolnego.

Raport UNICEF z 2021 roku wskazuje, że konsekwencje pandemii będą odczuwalne przez młodych ludzi przez wiele lat. Wnioski te skłaniają do refleksji nad rolą dorosłych w budowaniu poczucia bezpieczeństwa dzieci oraz wspieraniu ich w adaptacyjnym radzeniu sobie z nowymi wyzwaniami edukacyjnymi i emocjonalnymi.

 

Na podstawie:

P. Curyło-Sikora P.,  Kształtowanie odporności psychicznej dzieci i młodzieży
w obliczu tendencji współczesności stanowiących czynniki ryzyka dla zdrowia psychospołecznego, „Problemy Opiekuńczo-Wychowawcze” 2022, nr 6.

A. Kamza, Rozwój dziecka. Młodszy wiek szkolny, Seria I, tom 3, Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2014.

M. Cywińska, Stres dzieci w młodszym wieku szkolnym. Objawy, przyczyny, możliwości przeciwdziałania, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2017.

W. Pilecka, J. Fryt, Teoria dziecięcej odporności psychicznej, [w:]  W. Pilecka (red.) Psychologia zdrowia dzieci i młodzieży. Perspektywa kliniczna., Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.

8 sposobów na stres szkolny dziecka. Poradnik dla rodziców, https://synergiczni.pl/zdrowie-psychiczne/poradnik-dla-rodzicow-jak-opanowac-stres-szkolny-dziecka.

Jak wspierać dziecko w radzeniu sobie ze stresem szkolnym i budować równowagę życiową, https://kocynder.pl/2023/08/15/jak-wspierac-dziecko-w-radzeniu-sobie-ze-stresem-szkolnym-i-budowac-rownowage-zyciowa/

Raport z badań uczniów z klas 1-3 szkoły podstawowej, https://pwpp.uksw.edu.pl/wp-content/uploads/2022/02/Raport-z-badan-uczniow-z-klas-1-3-szkoly-podstawowej_l.pdf

Rozpoczęcie nauki w klasie pierwszej to jeden z najważniejszych momentów w życiu dziecka. To czas wielu zmian – pojawiają się nowe obowiązki, rytm dnia oraz relacje społeczne. Dla dziecka oznacza to zarówno ekscytację, jak i naturalne obawy. Zadaniem rodziców jest przygotowanie dziecka tak, aby wejście w rolę ucznia było doświadczeniem pozytywnym, wzmacniającym jego rozwój i poczucie własnej wartości. Poniżej przedstawiono praktyczne wskazówki psychologiczne dla rodziców przyszłych pierwszaków.

Od wczesnego dzieciństwa rodzice kupują swoim pociechom najróżniejsze klocki, lalki i maskotki, które dostarczają maluchom odpowiedniej rozrywki w pierwszych miesiącach i latach życia. Jednak szczególną i niezastąpioną rolę w rozwoju dziecka pełnią pluszaki. Te miękkie przytulanki dają maluchowi poczucie bezpieczeństwa, a także pozytywnie wpływają na kreatywność i wyobraźnię dziecka. W późniejszych latach stają się również odpowiedzialne za rozwój empatii.

Zaburzenia lękowe należy odróżnić od naturalnych lęków, występujących w niektórych okresach rozwojowych u większości dzieci – np. lęk przed ciemnością u kilkuletnich dzieci. Te ostanie nie stanowią zaburzeń lękowych, nie wymagają terapii i są zgodne z normą rozwojową. Wymagają jedynie mądrego wsparcia od dorosłych, którzy towarzyszą dziecku.

W tym roku jest nieco inaczej, lecz mimo trudnej sytuacji w naszym kraju i na całym świecie pomyślmy przez chwilę o osobach z autyzmem, w tym czasie potrzebują od nas jeszcze większej życzliwości i wsparcia.

Każdy człowiek do życia potrzebuje innych ludzi. Umiejętność nawiązywania satysfakcjonujących relacji społecznych pełni bardzo ważną funkcję. Współcześni rodzice chcąc zapewnić dzieciom dobrą przyszłość zapisują je na liczne zajęcia dodatkowe, zaczynając od judo, przez obowiązkową lekcję angielskiego na robotyce kończąc. Warto jednak zastanowić się czy dziecko ma czas na swobodną zabawę w gronie rówieśników. To jest prawdziwa wartość, gdy młody człowiek w naturalnym środowisku ma szansę uczyć się współpracować, dzielić się przeżyciami, nawiązywać pierwsze przyjaźnie.

Zaburzenia Przetwarzania Słuchowego (APD)

Słyszenie jest wynikiem tysięcy lat ewolucji ukierunkowanej na uzyskanie informacji o otaczającym nas środowisku i efektywnym komunikowaniu się za pomocą mowy. Ucho ma za zadanie przekazać możliwie pełną informację o otaczającym świecie dźwięków, a zadaniem mózgu jest odpowiednie jej przetworzenie i zinterpretowanie. 

Podczas słyszenia zachodzi wiele złożonych i dynamicznych procesów, których ważnym elementem jest czynnik czasu. Prawidłowa percepcja czasu i kolejności zdarzeń akustycznych jest fundamentem dobrego rozumienia mowy. Sygnały akustyczne po zamianie na impulsy nerwowe są pod różnym kątem analizowane i przetwarzane w ośrodkowej części układu słuchowego.

Zapewnienie wysiłku fizycznego współczesnym dzieciom może być dla dorosłych i opiekunów prawdziwym wyzwaniem. W dawnych czasach był on wplatany w codzienne życie. Dzieci mieszkające na wsi często fizycznie pracowały wspólnie z dorosłymi. W mieście długo i intensywnie bawiły się na podwórku, a do szkoły chodziły pieszo lub jeździły na rowerze.

Współcześnie często trzeba „wymyślać” wysiłek fizyczny. Nie jesteśmy już społeczeństwem rolniczym, niewiele dzieci grabi siano czy doi krowy. Nawet we względnie spokojnej okolicy, dzieci dużo mniej jeżdżą na rowerach i nie grają na ulicy ze względu na bezpieczeństwo albo dlatego, że ich rodzice pracują, a one przebywają w tym czasie w świetlicy lub zorganizowanych zajęciach pozaszkolnych. Wiele przyrządów na placach zabawach i szkolnych boiskach oraz różnych gier już nie ma z różnych przyczyn. Zajęcia z wychowania fizycznego często idą na pierwszy ogień, gdy szkoła musi dokonać cięć budżetowych. Nawet dzieci, które uprawiają jakiś sport, często są wożone na zajęcia samochodem, a podczas zajęć spędzają dużo czasu, czekając na swoją kolej albo siedząc na ławce. Raczej trudno to uznać za ciężki wysiłek fizyczny.

Skutek tego wszystkiego jest taki, że dziś dzieci pracują ciężko w sferze poznawczej i społecznej, ale nie wysilają się fizycznie. Jeśli ich rozwój przebiega prawidłowo, same mają motywację do poszukiwania różnych doznań sensorycznych, między innymi stymulujących układ proprioceptywny i przedsionkowy. Na przykład mogą proponować rodzicom rozegranie zawodów zapaśniczych, a po nich będą czuć się odprężonymi. Dzieje się tak dlatego, że napieranie na tułów całym swoim ciałem, robią, co mogą, by zwalić rodzica z nóg, lub z całej siły ciągną go w kierunku podłogi. To wszystko wymaga od nich dużego wysiłku fizycznego. Ciężka praca czy też wysiłek fizyczny jest jednym z najważniejszych elementów sensorycznie zdrowego stylu życia. Uprawiając zapasy z rodzicem dziecko skutecznie zaspokaja swój apetyt na bodźce proprioceptywne. My osiągniemy podobny efekt, gdy przebiegniemy się po parku lub spędzimy dzień, pracując w ogrodzie.

Każdy z nas potrzebuje kompleksowej stymulacji sensorycznej, a nasz styl życia powinien nam ją zapewnić. Propriocepcja jest takim „składnikiem odżywczym”, na który zapotrzebowanie najtrudniej zaspokoić w dzisiejszym świecie, gdzie dominuje siedzący tryb życia. A jest to szczególnie trudne w przypadku dzieci z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego. Te, które wykazują nadaktywność sensoryczną, na ogół unikają aktywności fizycznej. Ich nadwrażliwość sprawia, że stymulacja proprioceptywna nie jest dla nich komfortowym doznaniem. W ten sposób pozbawiają się naturalnego sposobu, który przynosiłby im ukojenie. Wszystkie dzieci odnoszą korzyści, jeśli ich rodzice czy inni dorośli tworzą warunki do wzmożonego wysiłku fizycznego. Natomiast dla dzieci z nadwrażliwościami tego rodzaju inicjatywa jest nieodzowna.

Opracowała: mgr Magdalena Włodarczyk - pedagog specjalny, terapeuta SI
Inspiracja: „Dzieci w świecie doznań”, Lucy Jeane Miller.