Czym jest stres szkolny?
Stres szkolny to stan napięcia psychicznego i emocjonalnego, który pojawia się u dziecka
w związku z wymaganiami, oczekiwaniami i sytuacjami doświadczanymi w środowisku szkolnym. Może być on wynikiem presji ocen, nadmiaru obowiązków, trudności w nauce, relacji rówieśniczych, kontaktów z nauczycielami, czy obaw przed porażką. U dzieci stres szkolny często objawia się nie tylko na poziomie emocjonalnym (lęk, smutek, drażliwość), ale także poznawczo-behawioralnym (spadek motywacji, wycofanie, trudności z koncentracją) oraz somatycznym (bóle brzucha, głowy, problemy ze snem).
Specyfika stresu szkolnego u dzieci.
Sytuacja dziecka doświadczającego stresu jest trudniejsza niż sytuacja osoby dorosłej, ponieważ sposoby radzenia sobie ze stresem są ściśle związane z etapem rozwoju. Dzieci, zwłaszcza w wieku wczesnoszkolnym, nie dysponują jeszcze bogatym repertuarem strategii radzenia sobie z napięciem. Często nie potrafią nazwać swoich emocji ani zrozumieć przyczyn własnych reakcji. Dlatego tak istotna jest rola rodziców, którzy pomagają dziecku zrozumieć sytuację, regulować emocje i budować odporność psychiczną.
Rola rodziców jako facylitatorów radzenia sobie ze stresem.
Rodzice są kluczowymi facylitatorami łagodzenia sytuacji stresowych doświadczanych przez dziecko. To oni poprzez codzienne postawy wychowawcze, sposób komunikacji i reagowania na trudności kształtują u dziecka poczucie bezpieczeństwa oraz przekonanie o własnej skuteczności. Rodzic ma realny wpływ na to, czy dziecko będzie uzależniało swoją samoocenę wyłącznie od wyników szkolnych, jaką atmosferę wokół szkoły stworzy w domu oraz czy
w sytuacjach trudnych dziecko otrzyma adekwatne wsparcie.
Współczesne badania wskazują jednak na niepokojące zmiany w funkcjonowaniu rodziny. Pogarszająca się kondycja relacji rodzinnych, brak czasu na rozmowę i wspólne spędzanie czasu oraz obniżanie się kompetencji wychowawczych rodziców sprawiają, że dzieci coraz rzadziej uczą się w domu, jak radzić sobie z wyzwaniami rozwojowymi i stresem.
Znaczenie obserwacji i wczesnej reakcji.
Punktem wyjścia do łagodzenia stresu szkolnego jest uważna obserwacja dziecka. Zmiany
w zachowaniu, nastroju czy funkcjonowaniu fizycznym w porównaniu do wcześniejszego okresu mogą być sygnałem trudności. Dziecko może stać się bardziej wycofane, niepewne siebie, rezygnować z ulubionych aktywności lub przejawiać obniżony nastrój.
Wczesne rozpoznanie trudności szkolnych pozwala na szybką reakcję i zapobieganie nasileniu się stresu. Kolejnym krokiem jest wspólne poszukiwanie przyczyn problemu oraz dostarczanie dziecku wzorców konstruktywnego radzenia sobie z trudnościami. Kluczowe znaczenie ma tutaj zainteresowanie rodziców sprawami szkolnymi – nie tylko w kontekście kontroli obowiązków, ale przede wszystkim w perspektywie realnej pomocy i wsparcia.
Rozmowa, akceptacja i budowanie poczucia własnej wartości.
Wiele dzieci doświadcza negatywnych przekonań na temat własnych możliwości
i skuteczności. Rolą wspierającego dorosłego jest przypominanie dziecku sytuacji, w których poradziło sobie z trudnościami, odniosło sukces lub wykazało się wytrwałością. Okazywanie bezwarunkowej miłości i akceptacji sprzyja budowaniu zaufania oraz zachęca dziecko do werbalizacji własnych przeżyć, emocji i obaw.
Istotne jest, aby rodzice unikali pochopnych ocen, porównań z rówieśnikami, czy bagatelizowania problemów. Odwoływanie się do własnych doświadczeń szkolnych może być pomocne, o ile nie prowadzi do umniejszania przeżyć dziecka, lecz służy normalizacji emocji
i pokazaniu, że trudności są naturalną częścią procesu uczenia się.
Rytm dnia i znaczenie codziennych nawyków.
Oprócz rozmowy ważnym elementem wspierania dziecka jest dbanie o odpowiedni rytm dnia. Regularność posiłków, snu, czasu na naukę, odpoczynek i zabawę sprzyja poczuciu stabilności i przewidywalności. Dziecko potrzebuje również przestrzeni na rozwijanie zainteresowań i pasji, które wzmacniają jego zasoby psychiczne.
Badania oraz doświadczenie praktyczne pokazują, że aktywność fizyczna – szczególnie na świeżym powietrzu – ma istotne znaczenie w redukcji napięcia. Jazda na rowerze, spacery, zabawy ruchowe, czy gra w piłkę pomagają dziecku regulować emocje i budować wewnętrzną równowagę, która sprzyja lepszemu radzeniu sobie ze stresem szkolnym.
Formy wsparcia udzielanego przez rodziców.
Rodzice mogą wspierać dzieci na wiele sposobów. Wsparcie emocjonalne polega na okazywaniu troski, empatii, uspokajaniu, dawaniu nadziei i wzmacnianiu poczucia własnej wartości. Wsparcie informacyjne opiera się na rozmowie, wymianie informacji, dzieleniu się doświadczeniami oraz pomaganiu dziecku zrozumieć istotę problemu. Z kolei wsparcie instrumentalne dotyczy wskazywania konkretnych sposobów działania w trudnej sytuacji. Wsparcie może mieć także charakter materialny lub rzeczowy.
Istotnym elementem jest również zachęcanie dziecka do czasowego dystansowania się od problemu i trudnych emocji poprzez aktywności sprawiające przyjemność, takie jak zabawa, czytanie książek, wspólne wyjścia czy oglądanie filmu. Takie działania pozwalają obniżyć poziom napięcia i odzyskać równowagę emocjonalną.
Wnioski z badań i znaczenie wsparcia po pandemii.
Badania przeprowadzone wśród uczniów klas I–III po powrocie do nauki stacjonarnej po pandemii COVID-19 pokazują, że dzieci najczęściej otrzymują wsparcie emocjonalne od rodziców, głównie w formie pocieszenia i rozmowy o sprawach ważnych. Wykazano istotny związek pomiędzy otrzymywanym wsparciem a jakością życia dzieci w obszarze funkcjonowania psychicznego, rodzinnego, społecznego i szkolnego.
Raport UNICEF z 2021 roku wskazuje, że konsekwencje pandemii będą odczuwalne przez młodych ludzi przez wiele lat. Wnioski te skłaniają do refleksji nad rolą dorosłych w budowaniu poczucia bezpieczeństwa dzieci oraz wspieraniu ich w adaptacyjnym radzeniu sobie z nowymi wyzwaniami edukacyjnymi i emocjonalnymi.
Na podstawie:
A. Kamza, Rozwój dziecka. Młodszy wiek szkolny, Seria I, tom 3, Instytut Badań Edukacyjnych, Warszawa 2014.
M. Cywińska, Stres dzieci w młodszym wieku szkolnym. Objawy, przyczyny, możliwości przeciwdziałania, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2017.
W. Pilecka, J. Fryt, Teoria dziecięcej odporności psychicznej, [w:] W. Pilecka (red.) Psychologia zdrowia dzieci i młodzieży. Perspektywa kliniczna., Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2011.
8 sposobów na stres szkolny dziecka. Poradnik dla rodziców, https://synergiczni.pl/zdrowie-psychiczne/poradnik-dla-rodzicow-jak-opanowac-stres-szkolny-dziecka.
Jak wspierać dziecko w radzeniu sobie ze stresem szkolnym i budować równowagę życiową, https://kocynder.pl/2023/08/15/jak-wspierac-dziecko-w-radzeniu-sobie-ze-stresem-szkolnym-i-budowac-rownowage-zyciowa/
Raport z badań uczniów z klas 1-3 szkoły podstawowej, https://pwpp.uksw.edu.pl/wp-content/uploads/2022/02/Raport-z-badan-uczniow-z-klas-1-3-szkoly-podstawowej_l.pdf
